ETİK KURALLAR

Araştırma Yayın Etiği Kuralları

1 Giriş

Akademik çalışmalar, bilimsel bilgi üretimi ve paylaşımı açısından büyük bir öneme sahiptir. Bu bağlamda, etik kurallar akademik dürüstlüğü sağlamak, güvenilirliğe katkıda bulunmak ve bilimin ilerlemesine yardımcı olmak amacıyla belirlenmiştir. Akademik çalışmalarda uyulması gereken etik kurallar; akademik dürüstlüğün sağlanması, bilgiye güvenilir biçimde erişim ve bilimsel araştırmaların evrensel değerlerle uyumlu yürütülmesi açısından kritiktir. Bu çerçevede sık karşılaşılan ihlaller arasında intihal (plagiarism), dilimleme (salami slicing) ve diğer etik ihlaller yer alır. Aşağıda bu kavramlara ve etik kurallara dair açıklamalar sunulmaktadır.

2 Yayın Etiği Nedir?

Yayın etiği, bilimsel ve akademik yayıncılıkta uyulması gereken ahlaki ilke ve kuralları ifade eder. Yazarların, akademisyenlerin, dergilerin ve hakemlerin akademik dürüstlük çerçevesinde sorumlu davranmalarını teşvik eden; bilimsel yöntemlere uygun çalışma ve sunum standartlarını kapsayan bir bütünlüktür. Yayın etiği; intihal, veri sahteciliği, yazar kimliğine ilişkin yanlış beyanlar, çıkar çatışmaları ve hakem değerlendirme süreçlerinde şeffaflık gibi konuları içerir.

Akademik Etik Kurulları, yayın etiğinin korunması ve denetlenmesi için önem taşır. Bu kurullar araştırma projelerinde etik onay süreçlerini yürütür; ihlal tespiti halinde yaptırım uygular. Özellikle insan veya hayvan deneklerin kullanıldığı çalışmalarda etik onay zorunludur.

3 Yayın Etiği Neden Önemlidir?

Yayın etiği; araştırmaların güvenilirliğini ve doğruluğunu korumak, bilimsel çalışmalara duyulan güveni sağlamak ve kamuoyuna doğru bilgi sunmak amacıyla önemlidir. Akademik dergiler, yayın etiği kurallarını belirten yönergeler yayımlayarak yazarların ve hakemlerin bu kurallara uymasını destekler.

4 Yayın Etiği İlkeleri

Etik ilke ve prensipler; akademik, bilimsel ve profesyonel alanlarda sorumlu, dürüst ve adil tutum için oluşturulmuş temel değerlerdir. Yayıncılık, araştırma ve mesleki ilişkilerde güven ile saygının korunmasına yardımcı olur. Yaygın kabul gören başlıca ilkeler aşağıda özetlenmiştir.

4.1. Doğruluk ve Dürüstlük

  • Gerçekleri çarpıtmama: Verilerin veya sonuçların çarpıtılması, yanlış yönlendirme veya abartı yapılmaması.
  • Şeffaflık: Sürecin, metodolojinin ve sonuçların açık biçimde paylaşılması.

4.2. Gizlilik ve Gizliliğin Korunması

  • Katılımcı haklarına saygı: Kişisel bilgileri gizli tutmak; rıza dışında paylaşmamak.
  • Veri gizliliği: Araştırma verilerinin güvenliğini sağlamak; yetkisiz erişimi engellemek.

4.3. Tarafsızlık ve Objektiflik

  • Çıkar çatışmalarının bildirilmesi: Finansal veya kişisel çıkar çatışmalarının beyan edilmesi.
  • Önyargıdan kaçınma: Sonuçları etkileyecek kişisel, mali veya politik önyargılardan uzak durmak.

4.4. Sorumluluk ve Hesap Verebilirlik

  • Hataları düzeltme: Hatalı bilgi veya veri kullanıldıysa düzeltme sorumluluğunu üstlenmek.
  • Topluma karşı sorumluluk: Araştırmaların toplumsal yararı dikkate almak.

4.5. Bağımsızlık

  • Bilimsel özgürlük: Araştırmaların dış baskı altında yapılmaması.
  • Yazarlık bağımsızlığı: Yazarlık haklarının yalnızca katkı sağlayanlara verilmesi.

4.6. İntihalden Kaçınma

  • Özgünlük: Başka çalışmalardan kopyalamamak; atıf kurallarına uymak.
  • Doğru atıf: Başkalarının çalışmalarına uygun biçimde atıf yapmak.

4.7. Doğrulanabilirlik ve Tekrar Edilebilirlik

  • Bilimsel yöntemlere uyum: Standart bilimsel yöntemlerin kullanılması.
  • Tekrar edilebilirlik: Sonuçların başkaları tarafından doğrulanabilir olması.

4.8. Hakemlik Sürecinde Etik

  • Tarafsız değerlendirme: Hakemlerin objektif değerlendirme yapması.
  • Gizlilik: Değerlendirme sürecindeki bilgilerin gizli tutulması.

4.9. Bilimsel Katkı ve Yazarlık Hakları

  • Adil yazarlık: Gerçek katkı sağlayanlara yazarlık hakkı verilmesi.
  • Katkının tanımlanması: Her yazarın katkısının açıkça belirtilmesi.

4.10. Toplumsal Etik ve Sosyal Sorumluluk

  • Toplumun yararı: Çalışmaların topluma zarar vermemesi; fayda sağlaması.
  • Sosyal adalet ve eşitlik: Tüm kesimlere eşit fayda bilinciyle hareket etmek.

Bu etik ilke ve prensipler, akademik ve profesyonel çalışmaların güvenilirliğini artırarak hem araştırmacılar hem de toplum için uzun vadeli güven sağlamayı amaçlar.

5 Etik İhlalleri Nelerdir?

Etik kuralların ihlali akademik topluluğun güvenilirliğini sarsar ve araştırmaların değerini düşürür. Araştırmacıların bu kurallara uyması bilimin ilerlemesi için hayati öneme sahiptir. İntihal ve dilimleme gibi kavramlar, kuralların anlaşılması ve uygulanması açısından kritiktir.

Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler

5.1. İntihal

Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek.

5.1.1. İntihal Türleri ve Dereceleri
Klonlama (Ağır / Tam İntihal)

Başka bir çalışmadan metin veya fikirlerin tamamının aynen kopyalanması; kaynak gösterimi olmaksızın büyük bölümlerin alınması. En ciddi ihlallerden biridir.

  • Başka bir çalışmanın tamamının kopyalanması
  • Kelimesi kelimesine alıntı yapılması
  • Derecelendirme: En ağır ihlal (%100 benzerlik)
Kopyala-Yapıştır İntihal
  • Birden fazla kaynaktan önemli bölümlerin alınması
  • Derecelendirme: Ciddi ihlal (%50–80 benzerlik)
Orta Düzey İntihal

Çalışmanın bazı kısımlarının kaynak gösterilmeden alıntılanması.

  • Ana kaynaktaki kelimelerin değiştirilerek kullanılması
  • Derecelendirme: Orta düzey ihlal (%20–50 benzerlik)
Mozaik İntihal
  • Farklı kaynaklardan alınan metinlerin harmanlanması
  • Derecelendirme: Hafif–orta düzey ihlal (%20–40 benzerlik)
Oto-İntihal (Self-Plagiarism)

Yazarın daha önce yayımladığı çalışmalarını kaynak göstermeksizin yeniden kullanması.

5.2. Sahtecilik

Bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak.

5.3. Çarpıtma

Araştırma kayıtları veya elde edilen verileri tahrif etmek; kullanılmayan cihaz veya materyalleri kullanılmış gibi göstermek; destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda sonuçları tahrif etmek veya şekillendirmek.

5.4. Tekrar Yayım

Mükerrer yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak.

5.5. Dilimleme

Bir araştırmanın sonuçlarını, bütünlüğü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla yayımlayarak bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak.

Dilimleme şu durumlarda ortaya çıkar:

  • Tek bir çalışmadan birden fazla makale üretildiğinde
  • Aynı verilerle tekrarlanan veya benzer içerikli yayınlar yapıldığında
  • İlgili bilgilerin gereksiz yere parçalanarak farklı dergilerde yayımlanmasıyla

Bu eylemler araştırma çıktılarının güvenilirliğini düşürür ve bilimsel literatürde gereksiz bilgi tekrarı (yayın enflasyonu) yaratır.

Yatay dilimleme

Aynı araştırmanın farklı sonuçlarının ayrı makalelerde yayımlanması.

Dikey dilimleme

Aynı sonuçların farklı dergilerde tekrar yayımlanması.

5.6. Haksız Yazarlık

Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dâhil etmek veya olan kişileri dâhil etmemek; yazar sıralamasını gerekçesiz değiştirmek; aktif katkısı olanların isimlerini sonraki baskılarda çıkarmak; nüfuz kullanarak ismini yazarlar arasına dâhil ettirmek.

5.7. Diğer Etik İhlal Türleri

  1. Destek alınarak yürütülen araştırmalar sonucu yapılan yayınlarda destek veren kişi, kurum veya kuruluşlar ile katkılarını belirtmemek.
  2. Henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tez veya çalışmaları, sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak.
  3. İnsan ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uymamak; yayınlarda hasta haklarına saygı göstermemek.
  4. İnsanlarla ilgili biyomedikal ve klinik araştırmalarda ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davranmak.
  5. İncelemek üzere görevlendirildiği bir eserdeki bilgileri, eser sahibinin açık izni olmaksızın yayımlanmadan önce başkalarıyla paylaşmak.
  6. Bilimsel araştırma için sağlanan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak.
  7. Dayanaksız, yersiz ve kasıtlı olarak etik ihlal isnadında bulunmak.
  8. Anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını almadan; kurumda yapılacaksa kurum iznini almadan verileri yayımlamak.
  9. Araştırma ve deneylerde hayvan sağlığına ve ekolojik dengeye zarar vermek.
  10. Çalışmalara başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak.
  11. Mevzuatın veya Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin ilgili hükümlerine aykırı çalışmalarda bulunmak.
  12. Muhtemel zararlı uygulamalar konusunda ilgilileri bilgilendirme ve uyarma yükümlülüğüne uymamak.
  13. Diğer kişi ve kurumlardan temin edilen veri ve bilgileri izin verilen ölçüde kullanmamak; gizliliğe riayet etmemek.
  14. Akademik atama ve yükseltmelerde bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak.

5.8. Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Olarak Değerlendirilemeyecek Haller

Bir başkasının özgün üslup ve ifadesinin aynen kullanılmaması şartıyla; anonim bilgilerin, bilim alanlarının temel bilgilerinin, matematik teoremleri ve ispatları gibi önermelerin çalışmalarda kullanılması etik ihlal olarak değerlendirilemez.

6 Etik İhlallerinin Sonuçları

Etik ihlaller akademik kariyer üzerinde ciddi etkiler bırakır. Çalışmaların reddedilmesi, akademik itibar kaybı, lisans ve derecelerin geri alınması gibi yaptırımlarla karşılaşılabilir.

Akademik sonuçlar

  • Yayının geri çekilmesi
  • Akademik unvanların iptali
  • Araştırma fonlarının kesilmesi
  • Akademik kariyerin sonlanması

Yasal sonuçlar

  • Telif hakkı ihlali davaları
  • Tazminat yükümlülükleri
  • Disiplin soruşturmaları
  • İdari yaptırımlar

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 53. maddesinde etik ihlal suçlarının yaptırımları düzenlenmiştir.

Yükseköğretim Kanunu (2547) mevzuat.gov.tr · PDF 

Sonuç olarak; Akademik çalışmalar bilimsel gelişim ve bilgi birikiminin paylaşılması açısından büyük önem taşır. Bu çalışmalarda etik kurallara uymak, çalışmanın güvenilirliğini ve bilim dünyasına katkısını artırır.

Kaynaklar

  • Shamoo, A. E., & Resnik, D. B. (2009). Responsible conduct of research. Oxford University Press.
  • Türkiye Bilimler Akademisi [TÜBA] (2002). Bilimsel Araştırmada Etik ve Sorunları. Ankara: TÜBA Yayınları.
  • Wager, E., & Kleinert, S. (2011). Responsible research publication: international standards for authors. A position statement developed at the 2nd World Conference on Research Integrity, Singapore, July 22–24, 2010. Turkish Medical Students’ Association Journal, 1(1), 71–76.
  • YÖK (2014). Yükseköğretim Kurumları Etik Davranış İlkeleri. Ankara: YÖK. PDF bağlantısı (Erişim: 30.10.2024).